Dziś jest wtorek, 22 sierpień 2017. Imieniny: Cezarego, Zygfryda
A- A A+
Jesteś tutaj:

Zabytki

Na terenie powiatu lubińskiego odnotowano 176 zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa dolnośląskiego. Z tego 15 obiektów znajduje się na terenie gminy miejskiej a 69 - na terenie gminy wiejskiej Lubin, 37 położonych jest w granicach administracyjnych gminy Rudna, a 53 - na obszarze gminy Ścinawa.
Zabytki

Układy urbanistyczne.

Cztery historyczne układy przestrzenne miast w powiecie lubińskim zostały objęte ochroną mocą wpisu do rejestru zabytków województwa dolnośląskiego. Są to historyczne centra Lubina, Rudnej, Ścinawy i Chobieni.

Lubin

Lubin lokowano na prawie magdeburskim w końcu XIII w. Nowy ośrodek usytuował się między osadą targową Stary Lubin i grodem kasztelańskim. Prezentował układ szachownicowy z prostokątnym rynkiem, z centralnym ratuszem.

Z rynku wychodziły dwie pary równoległych ulic w osi wsch. - zach., biegnących do bram miejskich: Głogowskiej i Legnickiej. W pn.-wsch. narożniku miasta przetrwały relikty zamku z gotycką kaplicą, od pd.-zach. usytuowany był przy murach kościół parafialny.

Przemiany układu urbanistycznego wymuszały kolejne zniszczenia wojenne (wojna 30-letnia, wojny napoleońskie). W wyniku ostatniej wojny miasto zniszczone było w 80 %. Jego rozkwit nastąpił po odkryciu rud miedzi w 1957 r. i po objęciu przez Lubin funkcji centralnego ośrodka Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego.

Chobienia

Chobienia, lokowana na prawie magdeburskim ok. 1300, stanowiła własność znanych szlacheckich rodów śląskich. Prezentuje wydłużony, owalny układ z prostokątnym rynkiem i ratuszem pośrodku, powiązany z renesansowym zamkiem. W czasie wojny zburzona w ponad 75 %. Jej atutem był port odrzański. Przez wiele lat, obok Rudnej, centrum gospodarcze i kulturowe regionu.

Rudna

Rudna, założona ok. 1300 r., prezentuje średniowieczny układ starego miasta, uzupełniony po wojnach napoleońskich zabudową fryderycjańską (rynek, ratusz). Zaczęła zyskiwać na znaczeniu po wybudowaniu linii kolejowej Wrocław - Berlin.

Ścinawa

Ścinawa - osada handlowa leżąca nad rzeką Odrą, z prawami miejskimi od 1260 r., w czasie II wojny światowej zniszczona w 75 %. Układ ulic szachownicowy. Od zach., zachowane na długim odcinku średniowieczne mury miejskie wraz z zewnętrznym obwałowaniem, pozwalającym na odczytanie przebiegu fosy, które są ewenementem w pn. części Śląska. Miasto zniszczone podczas wojny 30-letniej i, prawie całkowicie, w 1945 r.

Układy ruralistyczne.

Wsie powiatu lubińskiego, w dużym stopniu o metryce średniowiecznej, prezentują zróżnicowane układy przestrzenne. W większości są to ulicówki i wielodrożnice (Gola), niektóre z wykształconym nawsiem (Mleczno), ale w dużej liczbie występują także: owalnice (Studzionki), wsie rzędowe (Wysokie), wsie o luźnej, rozproszonej zabudowie (Kliszów) oraz osady folwarczne (Gorzelin). Dominuje w nich zabudowa zagrodowa, komornicza i przyfolwarczna. Zabudowa wsi towarzyszy na ogół skrajnie usytuowanym założeniom dworskim i pałacowym z folwarkami i parkami. Zdarzają się również mieszane układy przestrzenne, jak np. Radoszyce, z centralnym założeniem dworskim dzielącym wieś na dwie części: ulicówkę i układ wieloulicowy.

Układy ruralistyczne wsi zostały objęte ochroną konserwatorską w planach zagospodarowania przestrzennego gmin Rudna i Ścinawa, przez objęcie ich strefami ochrony konserwatorskiej. W gminie wiejskiej Lubin opracowano Studium Środowiska Kulturowego, precyzujące wytyczne dla opracowania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego gminy.

Zespoły dworskie i rezydencjonalne.

Niemal każda wieś powiatu lubińskiego może się poszczycić siedzibą szlachecką. W niektórych wypadkach są to okazałe, rozbudowane założenia pałacowo-parkowe z oficynami i folwarkami (Chróstnik, Szklary Górne, Dziesław, Dziewin, Stara Rudna), czasem skromniejsze zespoły, złożone z domu pańskiego lub rządcówki, folwarku i ogrodów gospodarczych lub małego parku (Osiek, Redlice, Nieszczyce, Niemstów, Ustronie). Zawsze założenia te stanowiły istotny czynnik rozwoju miejscowości i wpływały na jej kompozycję. Jednym z najpiękniejszych pałaców w regionie jest barokowa rezydencja Haugwitzów w Chróstniku, wzniesiona w latach 1723-28 wg projektu znanego architekta Martina Franza (obecny właściciel prywatny przystąpił do odbudowy i renowacji pałacu). Równie okazale prezentuje się posiadłość hrabiego Johanna Heinricha d’Hautoi de Bronne w Szklarach Górnych z lat 1715-25 (mieści obecnie Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy). Wczesny barok reprezentuje pałac rodu v. Lüttichau w Raszowej Dużej z 1688 r.

Pałacom i dworom towarzyszą parki dworskie. Na terenie gminy Lubin znajduje się ich 17, w gminie Rudna - 16, w gminie Ścinawa - 11. Najbardziej interesujące pod względem wielkości i doboru roślinności drzewiasto-krzewiastej są parki w Chróstniku (6,3 ha), Orsku (17,5 ha), Szklarach Górnych (9 ha) i Zimnej Wodzie (11 ha). Parki stanowiące część założeń rezydencjonalnych często znajdują się w sąsiedztwie lub na terenie obszarów chronionego krajobrazu. I tak: parki w Bukownej i Liścu wchodzą w obszar krajobrazu Doliny Czarnej Wody. Park w Orsku stanowi wsch. część rezerwatu florystycznego Skarpa Storczyków a park w Zimnej Wodzie sąsiaduje od wschodu z rezerwatem leśnym Zimna Woda. Oprócz drzew rodzimych, liczne są popularne drzewa aklimatyzowane (kasztanowce białe, robinie akacjowe, platany klonolistne), a także rzadsze gatunki drzew aklimatyzowanych, jak: tulipanowce amerykańskie, osiągające często, m.in. w Chróstniku, wymiary pomnikowe, miłorzęby dwuklapowe (Chobienia), cypryśniki błotne (Zimna Woda), jodły kaukaskie (Miłoradzice), żywotniki olbrzymie (Raszowa), daglezje (Szklary Górne).

Aleje parkowe tworzą osie komunikacyjne między elementami kompozycji parku oraz układem parkowym i zabudową dworsko-pałacową. Przykładami alej parkowych na terenie powiatu lubińskiego są: aleja kasztanowcowa w Ustroniu i aleja lipowa w Krzeczynie Małym.

Parki dworskie mogą pochwalić się pomnikowymi okazami drzew. Najstarszym i najbardziej okazałym pomnikiem przyrody dawnego województwa legnickiego jest dąb szypułkowy w Starej Rudnej, o obwodzie pnia 630 cm i wieku ok. 300 lat. Cztery pomnikowe dęby są ozdobą parku w Gorzelinie (ob. pnia 390-500 cm), a dwa, przy czym jeden odmiany stożkowej, - parku w Turowie (ob. pnia 410 i 300 cm; wiek 150-200 lat). Wśród lip wyróżnia się lipa drobnolistna o obwodzie pnia 490 cm w Górzycy. Można wspomnieć także o pomnikowym wiązie szypułkowym w Bukownie (350 cm), topoli białej w Szklarach Górnych (580 cm), trzech platanach klonolistnych w Zimnej Wodzie (360-450 cm) i miłorzębie japońskim w Chobieni (230 cm).

26 zespołów pałacowo-parkowych i dworskich na terenie powiatu lubińskiego jest wpisanych do rejestru zabytków i podlega rygorom przypisanym tej formie ochrony prawnej. Obejmuje je również ochrona na mocy zapisów w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.

Kościoły i cmentarze.

Licznie prezentowana na obszarze powiatu jest architektura sakralna. Większość kościołów wzmiankowana jest od XIII w. Są to na ogół skromne, wiejskie jednonawowe, gotyckie budowle wieżowe, które noszą w bryle ślady licznych późniejszych przebudów (Siedlce, Pieszków, Górzyn, Niemstów). Wyróżnić można również późnobarokowe kościoły w Zimnej Wodzie (katolicki) i w Czerńcu (ewangelicki). Większe, 3-nawowe obiekty wzniesiono w Lubinie i Ścinawie. Kościołom wiejskim często towarzyszą cmentarze oraz zabudowania pomocnicze, plebanie, małe budynki szkolne, tworząc zespoły kościelne.

W powiecie lubińskim do rejestru zabytków wpisanych jest 37 kościołów.


Budowle użyteczności publicznej.

Wśród nich wymienić można barokowy ratusz w Lubinie oraz zachowaną wieżę ratusza w Ścinawie. Fryderycjański ratusz w Rudnej zniszczony został w czasie ostatniej wojny, odbudowano go w latach 90-tych nawiązując do stylu pierwowzoru. Inne obiekty architektoniczne tej grupy to budynki dworców kolejowych (Rudna, Lubin), szkoły (seminarium nauczycielskie w Ścinawie).

Zabytki techniki.

W rejestrze zabytków województwa dolnośląskiego występują tylko dwa zabytki techniki: wieża ciśnień w Lubinie i zespół dworca kolejowego w Ścinawie. Nieliczne obiekty uwzględnione są również w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Jako przykład wymienić należy mosty odrzańskie w Ścinawie.

Obecny stan techniczny zabytków w powiecie lubińskim jest zróżnicowany. Czytelne są średniowieczne układy urbanistyczne, jednak substancja miejska została znacznie przekształcona i zniszczona wskutek historycznych zawieruch, na które przez wieki narażona była ziemia śląska. Szczególnie negatywną rolę odegrała II wojna światowa, która spowodowała ogromne, do tej pory niewypełnione straty w zabudowie miejskiej. Te dziejowe burze w lepszym stanie przetrwały tradycyjne układy ruralistyczne.

Na wsiach największe straty nastąpiły w zabytkowych zespołach dworskich i pałacowych. Najpierw przyczyniło się do tego przejęcie dawnych założeń ziemiańskich przez PGR-y, a dzieło zniszczenia dokonało się po ich likwidacji i po opuszczeniu budynków przez dotychczasowych użytkowników. Wiele dawnych świetnych rezydencji i folwarków pozostaje w ruinie, czekając na nowych właścicieli i odbudowę. W ostatnich latach wzrosło zainteresowania zabytkowymi rezydencjami. Nowi, prywatni właściciele pałaców i dworów podejmują dzieło odbudowy i renowacji swoich obiektów. W ostatnim czasie rozpoczęły się prace przy odbudowie pięknej rezydencji w Chróstniku.

W najlepszym stanie są obiekty sakralne, z których większość, przez cały czas funkcjonowała zgodnie ze swoim przeznaczeniem i jako obiekty kultu, otoczone szacunkiem, znajdowały się pod pieczą wszystkich członków lokalnych społeczności. Zabytki pozostające w gestii skarbu państwa oraz stanowiące mienie komunalne w wielu wypadkach prezentują stan niezadowalający. W złym stanie znajdują się parki dworskie. We wszystkich nastąpiły ubytki w drzewostanie, spowodowane stratami wojennymi oraz brakiem pielęgnacji i dewastacją w okresie powojennym. Podjęta przez służby konserwatorskie w latach 70-tych XX w. akcja ewidencjonowania dworskich założeń parkowo-ogrodowych, zwróciła uwagę na kwestię zabytkowych parków.

Dzięki ewidencji określono skalę problemu i wytyczono granice ochrony konserwatorskiej, pozwalające na objecie tych terenów nadzorem konserwatorskim. Mimo tych działań, w większości przypadków zabytkowe parkowe założenia dworskie ulegały postępującej degradacji. Jej przejawem było, m.in. zarastanie gęstym samosiewem, a zakres zniszczeń w niektórych parkach doprowadził do całkowitego zatarcia ich układu (Obora). Niekorzystny wpływ na stan parków wywarła powojenna industrializacja regionu, która doprowadziła do wzrostu emisji związków siarki, co znacznie pogorszyło kondycję drzewostanu parkowego, powodując jego masowe usychanie. Przykładem jest park w Chróstniku, w którym od lat 90-tych XX w. prowadzone są prace renowacyjne, mające na celu odtworzenie dawnego układu przestrzennego. Takie prace przeprowadzono także w parkach na terenie gminy Rudna. W 2002 r. podjęto prace renowacyjne w parku w Krzeczynie Małym.

Zabytki ruchome, czyli stanowiące wyposażenie wnętrz sakralnych i świeckich, ale także wolnostojące rzeźby, pomniki, krzyże pokutne lub dewocyjne obejmuje się ochroną konserwatorską w zespołach lub indywidualnie, wpisując je do wojewódzkiego rejestru zabytków ruchomych. W 54 obiektach z terenu powiatu lubińskiego sklasyfikowano w ewidencji wojewódzkiej łącznie 1425 zabytków ruchomych, z tego 655 z nich wpisano do rejestru zabytków. Przygniatającą przewagę wśród nich mają obiekty sakralne, stanowiące wyposażenie kościołów. Większość obiektów reprezentuje styl barokowy.

Sprzyjające warunki klimatyczne i glebowe dorzecza Odry oraz możliwości transportowe i obronne, jakie stwarzała rzeka, spowodowały, że powiat lubiński wraz z sąsiednimi ziemiami był od najdawniejszych czasów miejscem intensywnego osadnictwa. Wśród zewidencjonowanych obiektów można wyróżnić m.in. ślady osadnictwa, punkty osadnicze, osady, grodziska, cmentarzyska ciałopalne, obozowiska. Na terenie powiatu zlokalizowano w sumie 1518 stanowisk archeologicznych. Najwięcej z nich znajduje się na obszarze gminy Rudna (598).